Deficyt kaloryczny – zasada, której nie da się ominąć
Niezależnie od tego, czy stosowaliście kiedyś restrykcyjną dietę węglowodanową, próbowaliście popularnej diety keto, przysięgaliście na odżywianie paleo czy eksperymentowaliście z postem przerywanym, wszystkie te diety łączy jedno – jeśli prowadziły do utraty wagi, było to zasługą jednego nieuniknionego mechanizmu: deficytu kalorycznego.
Z artykułu dowiesz się
- Czym jest deficyt kaloryczny?
- Jak stworzyć deficyt kaloryczny?
- Jak prawidłowo ustalić deficyt kaloryczny?
- Co się stanie, jeśli będę mieć duży deficyt kaloryczny?
- Jak długo utrzymywać deficyt kaloryczny?
- Co zrobić, aby odchudzanie nie stanęło w miejscu?
- Jak obliczyć deficyt kaloryczny?
Nie ma znaczenia, jak wyszukanie przedstawiana jest dana dieta ani czy podkreśla „magiczną” rolę ograniczenia węglowodanów, zwiększenia ilości tłuszczu czy pór posiłków. Ostateczny wynik jest zawsze taki sam – chudniemy, jeśli organizm spala więcej kalorii, niż przyjmuje. Różnice między dietami dotyczą jednak tego, w jaki sposób pomagają utrzymać ten ujemny bilans energetyczny.
Każda z tych diet może mieć swoje potencjalne zalety, ale też wady, a większość z nich prawdopodobnie ma zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Niektórym odpowiada jedzenie tylko w ograniczonym przedziale czasowym – intermittent fasting, inni nie zwracają uwagi na pory posiłków i po prostu preferują dietę wysokobiałkową, która sprzyja sytości.
Kluczem do sukcesu nie jest tyle wybór najlepszej diety, ile przede wszystkim zrozumienie podstawowej zasady: prawo zachowania energii mówi, że liczy się jedynie rzeczywiste spożycie i wydatek energetyczny, na które możemy mieć duży wpływ. Kluczowym czynnikiem, który pomoże nam sobie z tym wszystkim poradzić, jest możliwość długotrwałego stosowania takiej diety. Zbyt restrykcyjne diety zwykle prowadzą bowiem do okresów przejadania się, a temu należy zapobiec. Nasz sposób odżywiania można tak ustalić, byśmy nawet przy ograniczeniu kalorii czuli się dobrze i praktycznie nie odczuwali głodu.
Krótko mówiąc, aby zrzucić kilogramy i nie przytyć ponownie, ważne jest, by rozumieć, jak prawidłowo się odżywiać. Jeśli się tego nauczymy, nie będziemy musieli ciągle nosić przy sobie kalkulatora kalorii i wszystkiego obliczać. Nasz organizm sam da nam znać, kiedy ma dość, jeśli nasze nawyki żywieniowe będą opierać się na dobrych podstawach.
Na początek warto jednak wyciągnąć wagę kuchenną, aby zorientować się, ile energii zawierają poszczególne produkty.
Bilans energetyczny – trochę tu, trochę tam
Aby zrozumieć, jak osiągnąć deficyt kaloryczny, należy podzielić wydatek energetyczny naszego organizmu na jego podstawowe składniki:
1. Podstawowa przemiana materii (BMR)
To energia, której organizm potrzebuje do podtrzymywania podstawowych funkcji życiowych – oddychania, pracy serca, regulacji temperatury ciała i tym podobnych. BMR stanowi około 60–70 % całkowitego wydatku energetycznego.
2. Termiczny efekt pożywienia (TEF)
Podczas trawienia i przetwarzania pokarmu dochodzi do niewielkiego wzrostu wydatku energetycznego. TEF stanowi około 10 % całkowitego dziennego zapotrzebowania na energię.
3. Aktywność fizyczna
Oczywiście zaliczają się do niej nie tylko bieganie na zewnątrz i ćwiczenia na siłowni, ale także zwykłe codzienne czynności, takie jak chodzenie czy prace domowe. Aktywności te mają oczywiście bardzo duży wpływ na nasz dzienny wydatek energetyczny.
4. Drobne ruchy i wiercenie się (NEAT)
Nawet drobne ruchy, takie jak stukanie stopą czy gestykulowanie, mogą wpływać na całkowity wydatek energetyczny.
Jesteśmy więc na deficycie kalorycznym wtedy, gdy całkowita liczba kalorii przyjmowanych wraz z jedzeniem i napojami nie pokrywa opisanych potrzeb naszego organizmu, który musi wtedy sięgnąć do swoich zapasów energii.
Jak prawidłowo obliczyć deficyt kaloryczny
Jeśli nasz deficyt jest zbyt mały, postępy będą powolne, natomiast zbyt duży deficyt może doprowadzić do utraty masy mięśniowej, zmęczenia, długotrwałej niemożności utrzymania diety i ewentualnych problemów zdrowotnych.
Dlatego, aby odchudzanie było skuteczne i zdrowe, należy postępować rozsądnie, najlepiej według poniższych kroków.
Krok 1: Oblicz swoją podstawową przemianę materii (BMR)
Podstawowa przemiana materii (BMR) to liczba kalorii, których organizm potrzebuje do podtrzymywania podstawowych funkcji, takich jak oddychanie, praca serca i regulacja temperatury ciała, w stanie całkowitego spoczynku.
BMR można obliczyć za pomocą równania Harrisa-Benedicta. Pomogą w tym ogólnodostępne kalkulatory internetowe. Możesz też po prostu obliczyć je samodzielnie.
Dla mężczyzn: BMR = 88,36 + (13,4 × masa ciała w kg) + (4,8 × wzrost w cm) – (5,7 × wiek w latach)
Dla kobiet: BMR = 447,6 + (9,2 × masa ciała w kg) + (3,1 × wzrost w cm) – (4,3 × wiek w latach)
Przykład obliczenia: kobieta, 30 lat, masa ciała 65 kg, wzrost 165 cm:
BMR = 447,6 + (9,2 × 65) + (3,1 × 165) − (4,3 × 30)
BMR = 447,6 + 598 + 511,5 − 129
BMR = 1 428,1 kcal
Krok 2: Uwzględnij aktywność fizyczną (TDEE – całkowity dzienny wydatek energetyczny)
Twoje dzienne zapotrzebowanie na energię obejmuje nie tylko BMR, ale także kalorie spalone podczas aktywności fizycznej. Możesz sprawdzić na swoim smartwatchu, ile spalasz tak zwanych „aktywnych kalorii”, albo obliczyć tę wartość, mnożąc BMR przez tak zwany współczynnik aktywności.
- siedzący tryb życia (bez ćwiczeń): TDEE = BMR × 1,2
- niska aktywność (ćwiczenia 1–3 dni w tygodniu): TDEE = BMR × 1,375
- umiarkowana aktywność (ćwiczenia 3–5 dni w tygodniu): TDEE = BMR × 1,55
- wysoka aktywność (ćwiczenia 6–7 dni w tygodniu): TDEE = BMR × 1,725
- bardzo wysoka aktywność (np. intensywne treningi każdego dnia): TDEE = BMR × 1,9
Przykład: mężczyzna z BMR wynoszącym 1 864 kcal i umiarkowaną aktywnością
TDEE = 1864 × 1,55 = całkowity dzienny wydatek energetyczny 2 888kcal
Krok 3: Ustal deficyt kaloryczny
Zalecany deficyt kaloryczny zależy od Twoich celów:
- niewielki deficyt (10–20 % TDEE): idealny do powolnego i długotrwałego odchudzania bez utraty masy mięśniowej
- umiarkowany deficyt (20–30 % TDEE): skuteczny, jeśli zależy Ci na szybszych efektach; odpowiedni dla większości osób z większą nadwagą
- duży deficyt (>30 % TDEE): stosowany raczej krótkoterminowo i pod nadzorem specjalisty
Przykład: jeśli TDEE mężczyzny wynosi 2 888 kcal, przy deficycie 20% jego dzienne spożycie
Spożycie = TDEE − (TDEE × 0,2)
Spożycie = 2888 − 577,6 = 2 310kcal
Krok 4: Podział makroskładników
Aby odchudzanie było możliwe do utrzymania, a Ty czuł się zdrowo i w dobrej formie, ważne jest również zrozumienie, jak rozłożyć kalorie między białka, węglowodany i tłuszcze.
Zalecany podział makroskładników podczas deficytu kalorycznego może wyglądać następująco:
- białko: 1,6–2,2 g na kilogram masy ciała (jest ważne dla utrzymania masy mięśniowej i zapewnienia sytości)
- tłuszcze: 20–30 % całkowitego spożycia kalorii (niezbędne do prawidłowego funkcjonowania układu hormonalnego)
- węglowodany: pozostałe kalorie po odjęciu białka i tłuszczów (źródło energii do ćwiczeń i codziennych aktywności)
Przykład: mężczyzna spożywający 2 310 kcal, o masie ciała 80 kg:
- białko: 2 g na kg = 160 g (160 × 4 kcal = 640 kcal)
- tłuszcze: 25 % z 2 310 kcal = 577 kcal (577 ÷ 9 = 64 g)
- węglowodany: reszta (2 310 − 640 − 577 = 1 093 kcal; 1 093 ÷ 4 = 273 g)
Ważne wskazówki dotyczące ustalania deficytu kalorycznego
1. Wybieraj produkty wysokiej jakości
Deficyt kaloryczny nie oznacza głodzenia się ani stosowania ekstremalnych diet. Podstawą powinna być raczej dieta oparta na produktach jak najmniej przetworzonych, która dostarczy Ci wszystkich niezbędnych składników odżywczych, a także zapewni sytość – w przeciwieństwie do wielu produktów gotowych.
2. Regularnie monitoruj swoje postępy
Obserwuj masę ciała, obwody ciała i ogólne samopoczucie (głód, energię, wydolność). Jeśli odchudzanie zwalnia lub przeciwnie – postępuje zbyt szybko, możesz dostosować spożycie lub wydatek energetyczny.
3. Unikaj zbyt dużego deficytu
Szybkie efekty mogą prowadzić do wyczerpania i utraty masy mięśniowej.
4. Nagradzaj się rozsądnie
Jeśli lubisz, zaplanuj rozsądne nagrody, które pomogą Ci utrzymać motywację na dłużej. Nie polecam nikomu niekontrolowanych „cheat days”, ale od czasu do czasu „cheat meal” może być dobrą nagrodą (jeśli wszystko idzie zgodnie z planem).
Najczęstsze błędy dietetyczne
1. Zbyt niskie spożycie kalorii
Drastyczne ograniczenie kalorii może spowolnić metabolizm, prowadzić do zmęczenia i problemów hormonalnych. Ponadto często zdarza się, że ludzie nie są w stanie długotrwale przestrzegać tak restrykcyjnej diety.
2. Niedobór białka
Niskie spożycie białka zwiększa ryzyko utraty masy mięśniowej, co zmniejsza skuteczność odchudzania. Osoby, którym brakuje białka, zazwyczaj odczuwają też większy głód.
3. Niedoszacowywanie wielkości porcji
Statystyki pokazują, że często nieświadomie spożywamy więcej kalorii, niż nam się wydaje. Dlatego przynajmniej na początku polecam używać wagi kuchennej i aplikacji do śledzenia diety.
4. Niedobór snu
Sen odgrywa kluczową rolę w regulacji hormonów wpływających na głód i sytość (leptyny, greliny). Jeśli będziesz odpowiednio długo spać, dieta będzie dla Ciebie znacznie łatwiejsza, a odchudzanie pójdzie sprawniej.
Jak śledzić postępy?
Deficyt kaloryczny działa, jeśli jest stosowany prawidłowo i konsekwentnie. Postępy można mierzyć, między innymi:
- regularnie się ważąc (1x w tygodniu o tej samej porze i w takich samych warunkach)
- mierząc obwody ciała
- robiąc zdjęcia sylwetki
- warto też zapisywać subiektywną ocenę poziomu energii i wydolności
Odchudzanie i długoterminowe utrzymanie efektów
Utrzymanie osiągniętych efektów jest często trudniejsze niż samo odchudzanie. Dlatego ważne jest wypracowanie nawyków, które można utrzymać na dłuższą metę:
- zbilansowana dieta bez restrykcyjnych ograniczeń
- regularna aktywność fizyczna
- rozsądne, elastyczne podejście – okazjonalne „cheat meals” nie zaburzą długoterminowych postępów, jeśli poza tym przestrzegamy zdrowego stylu życia
Deficyt kaloryczny jest być może podstawową zasadą odchudzania, ale jeszcze ważniejsze jest, by wiedzieć, jak go osiągnąć. Bądź więc rozsądny i nie męcz się niepotrzebnie głodzeniem, po którym i tak może przyjść okres obżarstwa. Zamiast tego ułóż plan żywieniowy, który można utrzymać na dłuższą metę i który będzie zawierał odpowiednią ilość wysokiej jakości białka, błonnika oraz dużo świeżych, nieprzetworzonych produktów. Dzięki temu odchudzanie będzie znacznie łatwiejsze, zdrowsze i bardziej zrównoważone.
Jakub już od dzieciństwa był miłośnikiem sportów indywidualnych. Świat ciężarów odkrył w wieku 14 lat i doszedł aż do tytułu juniorskiego mistrza świata w kulturystyce klasycznej. Dziś koncentruje się na edukacji młodych sportowców w zakresie żywienia, a między innymi pracuje także jako trener osobowości show-biznesu.